صدایی که منبعش پیدا نمی‌شود؛ راز هوم چیست؟

نیمه‌شب است و با اینکه همه وسایل خانه را خاموش کرده‌اید، هنوز صدایی بم و مداوم می‌شنوید؛ صدایی شبیه کارکردن یک موتور دیزلی، پمپ یا ترانسفورماتور در فاصله‌ای دور. برای پیداکردن منبع صدا پنجره‌ها، اتاق‌ها و وسایل مختلف را بررسی می‌کنید، اما چیزی پیدا نمی‌شود. نکته عجیب‌تر این است که فرد کنار شما اصلاً این صدا را نمی‌شنود. این پدیده مرموز که با نام هوم (Hum) شناخته می‌شود، سال‌هاست در نقاط مختلف جهان گزارش می‌شود و هنوز درباره منشأ آن پرسش‌های زیادی وجود دارد.

منشأ این صدا هنوز به‌طور قطعی مشخص نیست. در بعضی موارد، کارخانه‌ها، دستگاه‌های صنعتی یا تجهیزات ساختمانی عامل آن بوده‌اند. در موارد دیگر، احتمال داده می‌شود ارتعاشات طبیعی یا اختلالات سیستم شنوایی نقش داشته باشند. یافته‌های جدید نشان می‌دهند ممکن است همه افرادی که هوم را گزارش می‌کنند، یک صدای مشترک نشنوند، بلکه تجربه‌های مشابه آن‌ها علت‌های متفاوتی داشته باشند.

هوم دقیقاً چیست؟

هوم به صدایی بم، مداوم و آزاردهنده گفته می‌شود که منبع مشخصی ندارد و فقط بعضی افراد آن را می‌شنوند. بیشتر شنوندگان، این صدا را شبیه روشن‌بودن یک موتور دیزلی در فاصله دور، کارکردن مداوم فن صنعتی، لرزش پمپ، صدای ترانس برق یا کامیونی توصیف می‌کنند که موتور آن در حالت درجا روشن مانده است.

این صدا معمولاً شب‌ها و داخل ساختمان بیشتر جلب توجه می‌کند. دلیلش این است که در ساعات شب، سروصدای خیابان، رفت‌وآمد و فعالیت‌های روزمره کمتر می‌شود و صدای بم دیگر پشت صداهای محیط پنهان نمی‌ماند. 

گزارش‌های شناخته‌شده از هوم دست‌کم به دهه ۱۹۷۰ بازمی‌گردد، زمانی‌که تعداد زیادی از ساکنان شهر بریستول در بریتانیا از شنیدن صدایی بم و ناشناس شکایت کردند. پس از آن، گزارش‌های مشابهی از تائوس در نیومکزیکو، کوکومو در ایندیانا، ویندزور در کانادا و شهرهایی در اروپا، استرالیا و نیوزیلند منتشر شدند.

برخی برآوردهای قدیمی ادعا کرده‌اند که حدود ۲ تا ۴ درصد مردم ممکن است چنین صدایی را تجربه کنند، اما نمی‌توان این عدد را قطعی دانست. بخش زیادی از این آمار براساس پرسش‌نامه‌ها و گزارش‌های داوطلبانه تهیه شده است. یعنی معمولاً افرادی در این بررسی‌ها شرکت کرده‌اند که از قبل درگیر این پدیده بوده‌اند. بنابراین این آمار احتمالاً وضعیت واقعی کل جامعه را نشان نمی‌دهد. 

چرا پیدا کردن منبع صداهای بم دشوار است؟

برای درک پیچیدگی هوم، ابتدا باید با مفهوم فرکانس آشنا شویم. فرکانس نشان می‌دهد یک موج صوتی در هر ثانیه چند بار نوسان می‌کند و واحد اندازه‌گیری آن هرتز است. محدوده شنوایی انسان معمولاً از حدود ۲۰ تا ۲۰ هزار هرتز در نظر گرفته می‌شود، اما این مرز برای همه افراد کاملاً یکسان نیست.

هرچه فرکانس یک صدا پایین‌تر باشد، معمولاً باید شدت بیشتری داشته باشد تا شنیده شود. به‌همین‌دلیل ممکن است یک صدای بم برای فردی قابل‌تشخیص باشد، اما فرد دیگری که در همان مکان حضور دارد آن را نشنود. سن، وضعیت شنوایی و حساسیت فرد به فرکانس‌های پایین نیز در این تفاوت نقش دارند.

به صداهای پایین‌تر از ۲۰ هرتز فروصوت گفته می‌شود. این صداها معمولاً به شکل یک صدای مشخص شنیده نمی‌شوند و ممکن است بیشتر به صورت فشار، ضربان، سنگینی یا لرزش احساس شوند. درنتیجه، فرد گاهی مطمئن نیست که واقعاً صدایی شنیده یا فقط ارتعاشی را در بدن یا محیط احساس کرده است.

ویژگی مهم دیگر صداهای بم، طول موج زیاد آن‌هاست. به‌عنوان مثال، طول موج یک صدای ۵۰ هرتزی در هوا حدود هفت متر است. چنین امواجی می‌توانند مسافت بیشتری طی و از دیوار، سقف و کف عبور کنند و در بخش‌های مختلف یک ساختمان شدت متفاوتی داشته باشند.

این امواج همچنین ممکن است در یک اتاق منعکس شوند و موج ایستاده بسازند. در چنین شرایطی، صدا در یک نقطه بسیار واضح است، اما چند قدم آن‌طرف‌تر ضعیف می‌شود یا کاملاً از بین می‌رود. همین ویژگی پیداکردن جهت و محل دقیق منبع صدا را بسیار دشوار می‌کند.

از طرف دیگر، دستگاه‌های معمول اندازه‌گیری صدا همیشه برای ثبت دقیق فرکانس‌های بسیار پایین طراحی نشده‌اند. حتی میکروفون تلفن‌های همراه نیز ممکن است این صداها را فیلتر کنند یا شدت واقعی آن‌ها را نشان ندهند. بنابراین احتمالاً فرد صدایی آزاردهنده را تجربه کند، اما تجهیزات ساده نتوانند آن را به‌درستی ثبت کنند.

یک نام، چند پدیده متفاوت

نسبت‌دادن همه گزارش‌های هوم به یک منبع جهانی و ناشناخته وسوسه‌انگیز است، اما شواهد نشان می‌دهند که احتمالاً با مجموعه‌ای از علت‌های متفاوت روبه‌رو هستیم. در برخی موارد، منشأ صدا واقعاً آلودگی صوتی محیطی است. در مواردی دیگر، تجربه شنیدن آن ممکن است به سازوکارهای بدن یا دستگاه شنوایی مربوط باشد. گاهی نیز یک صدای واقعی اما بسیار ضعیف، در اثر توجه مداوم، اضطراب یا کم‌خوابی برجسته‌تر و آزاردهنده‌تر احساس می‌شود. از این رو، هوم احتمالاً نام یک بیماری یا یک صدای مشخص نیست، بلکه عنوانی کلی برای مجموعه‌ای از تجربه‌های مشابه با منشأهای گوناگون است.

نمونه‌هایی که منبع آن‌ها شناسایی شده‌اند، این موضوع را روشن‌تر می‌کنند. در ویندزور کانادا، ساکنان سال‌ها از شنیدن صدایی بم و ضربانی خبر می‌دادند. بررسی‌های دولتی، فعالیت‌های صنعتی در جزیره زوگ، به‌ویژه عملیات مرتبط با کارخانه فولاد، را منشأ احتمالی این صدا دانستند. پس از توقف فعالیت بخش‌هایی از این مجموعه در سال ۲۰۲۰، شمار زیادی از گزارش‌ها نیز کاهش یافت. بااین‌حال، این هم‌زمانی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تجربه همه ساکنان دقیقاً از همان منبع ناشی شده است.

در غرب سیاتل، منشأ صدا به سامانه خلأیی رسید که برای تخلیه محموله کشتی‌ها به کار می‌رفت. نصب یا تعویض صداخفه‌کن‌های تجهیزات، شکایت‌ها را به‌طور محسوسی کاهش داد.

در سوسالیتوی کالیفرنیا نیز عامل صدا نه یک کارخانه بود و نه عملیاتی مخفی، بلکه ماهی نر «میدشیپمن» (Midshipman Fish) بود. این ماهی با انقباض سریع ماهیچه‌های متصل به کیسه شنا، صدایی ممتد برای جذب جفت تولید می‌کند. هنگامی که تعداد زیادی از این ماهی‌ها هم‌زمان آواز می‌خوانند، صدایشان می‌تواند شبیه وزوز یک کندوی بزرگ یا مجموعه‌ای از موتورهای دوردست باشد و تا ساحل و خانه‌های شناور برسد.

آیا شنوندگان گوش‌های فوق‌حساس دارند؟

یکی از توضیح‌های محتمل این است که صدای خارجی واقعاً وجود دارد، اما تنها افرادی که به فرکانس‌های پایین حساسیت شنیداری بیشتری دارند، قادر به تشخیص آن هستند. پژوهشی تازه این فرضیه را به‌طور مستقیم بررسی کرده است.

در این مطالعه، ۲۸ نفر که از شنیدن صدایی بم و ناشناخته خبر می‌دادند، مورد آزمایش قرار گرفتند. میانگین سن شرکت‌کنندگان ۵۳.۵ سال بود. پژوهشگران آستانه شنوایی شرکت‌کنندگان را در بازه‌های فرکانسی بسیار کوچک و نزدیک به صدای گزارش‌شده اندازه‌گیری کردند. هدف این بود که حساسیت‌های ظریفی را شناسایی کنند که ممکن است در آزمون‌های معمول شنوایی پنهان بمانند.

براساس نتایج به‌دست آمده، بیشتر شرکت‌کنندگان در شنیدن صداهای بم توانایی خارق‌العاده‌ای نداشتند. تنها در دو نفر، حساسیتی غیرعادی در برخی فرکانس‌ها مشاهده شد. بنابراین، شنوایی تیزتر شاید بتواند تجربه هوم را در شمار اندکی از افراد توضیح دهد، اما برای توضیح کل این پدیده کافی نیست.

آیا خود گوش صدا تولید می‌کند؟

گوش داخلی فقط گیرنده صدا نیست. حلزون گوش هنگام تقویت مکانیکی امواج صوتی، سیگنال‌های بسیار ضعیفی به‌نام گسیل‌های اتوآکوستیک تولید می‌کند. این سیگنال‌ها با میکروفون‌های حساس قابل‌اندازه‌گیری‌ هستند و در برخی موارد، ممکن است خود فرد نیز آن‌ها را بشنود. بنابراین، این احتمال مطرح شده بود که صدای هوم از داخل حلزون گوش می‌آید.

پژوهشگران با ابزارهای حساس، گسیل‌های اتوآکوستیک خودبه‌خودی را، به‌ویژه در فرکانس‌های پایین، بررسی کردند. این گسیل‌ها در تعدادی از شرکت‌کنندگان ثبت شدند، اما فرکانس همه نمونه‌های معتبر بیش از حدود ۸۶۰ هرتز و بسیار بالاتر از صداهای بم چندده‌هرتزی که معمولاً برای هوم توصیف می‌شوند، بود. هیچ گسیل کم‌فرکانسی‌ که با صدای گزارش‌شده هماهنگ باشد، ثبت نشد. بنابراین، این سازوکار دستکم در گروه بررسی‌شده، توضیح قانع‌کننده‌ای برای پدیده هوم نبود.

مظنون اصلی تازه: وزوز گوش کم‌فرکانس

با کمرنگ‌شدن دو فرضیه شنوایی فوق‌حساس و تولید فیزیکی صدا در گوش، احتمال دیگری پررنگ‌تر می‌شود: وزوز گوش ذهنی در فرکانس‌های پایین.

ذهنی‌بودن وزوز گوش به این معنا نیست که صدا خیالی یا ساختگی است. فرد صدا را واقعاً می‌شنود، اما در محیط بیرون محرک صوتی متناظری وجود ندارد. این صدا ممکن است بر اثر فعالیت عصبی در دستگاه شنوایی و بخش‌هایی از مغز که با توجه و هیجان درگیرند، شکل بگیرد.

وزوز گوش همیشه به شکل سوتی زیر ظاهر نمی‌شود. گاهی ممکن است شبیه غرش، صدای موتور یا همهمه‌ای بم باشد. شباهت این صداها به تجهیزات مکانیکی نیز باعث می‌شود فرد در ابتدا منشأ آن را در خیابان، ساختمان یا وسایل اطراف جست‌وجو کند. ادامه یافتن صدا در مکان‌های مختلف، احتمال درونی‌بودن منشأ آن را بیشتر می‌کند.

بااین‌حال، باید میان توضیح محتمل و اثبات مستقیم تفاوت گذاشت. پژوهش تازه وزوز گوش کم‌فرکانس را مستقیماً ثابت نکرد، بلکه دو فرضیه دیگر را آزمود و نتیجه گرفت که وزوز گوش می‌تواند توضیحی محتمل برای بسیاری از موارد باشد، نه همه آن‌ها.

این مطالعه محدودیت‌هایی نیز داشت. تنها ۲۸ نفر در آن شرکت کردند و اعضای گروه‌های کنترل عمدتاً جوان‌تر بودند. بنابراین، سن و تغییرات شنوایی مرتبط با آن می‌توانند مقایسه نتایج را پیچیده کنند. شرکت‌کنندگان نیز از یک گروه خودسازمان‌یافته انتخاب شده بودند و ممکن است نماینده همه افرادی نباشند که هوم را می‌شنوند. درنتیجه، این یافته‌ها پایان معما نیستند. اهمیت آن‌ها بیشتر در کنارزدن چند توضیح ساده و نزدیک‌ترکردن پژوهشگران به دیدگاهی چندعاملی درباره هوم است.

فروصوت؛ صدایی که شاید نشنویم، اما بدن آن را احساس کند

بخشی از ابهام پیرامون هوم از تفاوت میان شنیدن آگاهانه یک صدا و واکنش بدن به آن ناشی می‌شود. در آزمایشی با ۳۶ داوطلب، شرکت‌کنندگان به موسیقی آرام یا ناآرام گوش دادند و در برخی مراحل، هم‌زمان فروصوتی نزدیک به ۱۸ هرتز نیز پخش شد.

آن‌ها نتوانستند با اطمینان تشخیص دهند که فروصوت در حال پخش است یا نه، اما افرادی که در معرض آن قرار گرفته بودند، تحریک‌پذیری بیشتر و احساس خوشایند کمتری گزارش کردند. سطح کورتیزول بزاقی آن‌ها نیز بالاتر بود. بااین‌حال، این پژوهش کوچک و مقدماتی بود و تنها یک فرکانس و یک مواجهه کوتاه‌مدت را بررسی کرد. بنابراین، نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که هر صدای بسیار بم خطرناک است یا فروصوت به‌تنهایی باعث بیماری می‌شود.

این یافته شاید توضیح دهد که چرا بعضی زیرزمین‌ها، تونل‌ها یا ساختمان‌های قدیمی، حتی بدون وجود خطری آشکار، در ما احساس سنگینی، اضطراب یا ناآرامی ایجاد می‌کنند. لوله‌ها، فن‌ها، موتورخانه‌ها و سامانه‌های تهویه ممکن است ارتعاشات بسیار کم‌فرکانسی تولید کنند که همیشه به‌صورت صدایی مشخص شنیده نمی‌شوند، اما می‌توانند بر بدن و حال‌وهوای فرد اثر بگذارند.

از سوی دیگر، انتظار ذهنی نیز بی‌تأثیر نیست. وقتی فرد از پیش فضایی را ترسناک یا تسخیرشده می‌داند، مغز ممکن است لرزش‌ها، صداهای مبهم و احساس‌های بدنی را تهدیدآمیزتر تفسیر کند. بنابراین، این یافته به آن معنا نیست که فروصوت باعث دیدن ارواح می‌شود، بلکه نشان می‌دهد واکنش‌های بدنی، شرایط محیطی و انتظارهای ذهنی می‌توانند در کنار یکدیگر، پیش از آنکه منشأشان را آگاهانه تشخیص دهیم، تجربه‌ای واقعی و ناخوشایند بسازند.

وقتی هوم را می‌شنویم، چه باید کرد؟

بهتر است هم‌زمان دو احتمال را در نظر بگیریم: ممکن است صدا منشأیی در محیط داشته باشد یا به وضعیت شنوایی و سلامت فرد مربوط باشد. ثبت زمان و مکان شنیدن صدا، باز یا بسته‌بودن پنجره‌ها و فعالیت دستگاه‌های اطراف می‌تواند به آشکارشدن الگوها کمک کند. گاهی با خاموش‌کردن ایمن وسایل، بررسی پمپ‌ها، موتورخانه و سامانه تهویه یا کمک‌گرفتن از کارشناس آکوستیک، می‌توان منبع واقعی صدا را پیدا کرد.

البته موبایل همیشه ابزار قابل‌اعتمادی برای ثبت صداهای بسیار بم نیست. میکروفون گوشی و پردازش نرم‌افزاری آن ممکن است فرکانس‌های پایین را تضعیف یا به‌طور کامل حذف کند. بنابراین، ضبط‌نشدن صدا لزوماً به معنای نبودن آن نیست.

برخی نشانه‌ها به بررسی سریع‌تری نیاز دارند. وزوزی که با ضربان نبض هماهنگ است، یا همراه با کاهش ناگهانی شنوایی، سرگیجه شدید، ضعف عضلات صورت یا آسیب به سر رخ می‌دهد، باید جدی گرفته شود و هرچه زودتر از نظر پزشکی بررسی شود.

برای وزوز گوش آزاردهنده نیز همیشه یک درمان واحد وجود ندارد، اما روش‌هایی مانند آموزش و مشاوره، درمان‌های رفتاری، استفاده از وسایل کمک‌شنوایی و صدا‌درمانی می‌توانند شدت ناراحتی و تأثیر آن بر خواب، تمرکز و زندگی روزمره را کاهش دهند.

پایان معما یا آغاز یک تعریف دقیق‌تر؟

پاسخ علمی امروز شاید به‌اندازه یک داستان توطئه هیجان‌انگیز نباشد، اما از آن پیچیده‌تر و واقع‌بینانه‌تر است. هوم احتمالاً صدایی واحد و جهانی با یک منبع مشترک نیست؛ در یک شهر ممکن است منشأ آن از کوره‌های فولاد باشد، کنار ساحل از آواز ماهی‌ها، در ساختمانی دیگر از پمپ‌ها و سامانه‌های تهویه و در برخی افراد از وزوز گوش کم‌فرکانس یا ترکیبی از یک صدای ضعیف محیطی و حساس‌شدن سامانه پردازش صدا در مغز.

بنابراین، شنیدن هوم نه نشانه حضور موجودات بیگانه و نه به این معناست که فرد صدا را از خودش ساخته است. تجربه شنیدن، به تعامل پیچیده گوش، عصب‌های شنوایی، مغز، بدن و محیط مربوط می‌شود. گاهی صدایی واقعی در بیرون وجود دارد، اما فقط برخی افراد آن را تشخیص می‌دهند؛ گاهی دستگاه شنوایی بدون وجود منبعی خارجی، ادراک صدا ایجاد می‌کند و گاهی این دو عامل هم‌زمان در شکل‌گیری تجربه نقش دارند.

شاید راز هوم با یافتن یک فرستنده مخفی یا منبعی واحد حل نشود. پاسخ محتمل‌تر این است که پشت این نام ساده، مجموعه‌ای از پدیده‌های متفاوت با علت‌های گوناگون پنهان شده‌اند، پدیده‌هایی که تنها ظاهر و تجربه شنیداری مشابهی دارند.